Gamma Knife, Kobalt-60 kaynaklarından çıkan gama ışınlarını kafa içindeki bir hedefe odaklayarak, çevredeki normal dokuları koruyacak şekilde etkili dozu tek seferde vermeye yarayan radyocerrahi cihazıdır.
Gamma Knife, stereotaktik yöntemleri kullanarak Kobalt-60 çekirdeklerinden yayılan gama ışınlarını belli bir hedefe odaklayarak, çevredeki normal dokuları en az radyasyon dozuna maruz bırakacak şekilde hedefe etkili dozu tek seferde vermeye yarayan radyocerrahi cihazıdır. Sadece kafa içinde yer alan lezyonlar için uygulanabilir.
Radyoterapiden en önemli farkı tek seferde yüksek dozu normal dokuları koruyarak uygulayabilmesidir.
Gamma Knife radyocerrahi sayesinde birçok hastalıkta açık beyin ameliyatı ihtiyacı ortadan kalkmış, birçok hasta için güvenli ve etkin tedavi olanağı doğmuştur.
Tarihçe
Radyocerrahi, ilk kez Karolinska Enstitüsü'nde nöroşirürjiyen Lars Leksell tarafından 1951'de tanımlanmıştır. İlk tedavi 1968 yılında gerçekleştirilmiştir. Gelişen teknolojiye paralel olarak hem yazılım hem de teknik ilerlemelerle daha yaygın kullanılır hale gelmiştir. Kanıt düzeyi yükseldikçe de tüm dünyada tercih edilen bir tedavi yöntemi olmuştur.
Ülkemizde nöroradyocerrahinin geçmişi yaklaşık 20 yıla dayanmaktadır. Ülkemizdeki ikinci merkez 2004 yılında, Ankara'da Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroşirürji Anabilim Dalı'nda Prof. Dr. Aydın Paşaoğlu tarafından kurulmuştur. Bu merkezde kurulan model Gamma Knife Model C'dir. 2014 yılında Gamma Knife Perfexion kurulmuş ve merkez daha ileri teknoloji ile çalışmalarını sürdürmektedir. 2020 yılı itibarıyla 9000'den fazla hasta tedavi edilmiştir.
Gamma Knife'ın tüm dünyada ve ülkemizde belirli beyin hastalıklarında güvenli ve etkin bir tedavi yöntemi olduğu hem 1 milyondan fazla hasta örneğiyle hem de 15.000'den fazla yayınla ortaya konmuştur. Birçok hastalıkta cerrahi tedavinin yerini almış, yine birçok durumda da cerrahiye yardımcı yöntem olarak kabul edilmiştir.
Günümüze gelene kadar, ilerleyen teknolojiye paralel olarak Gamma Knife cihazları önemli gelişim ve değişim göstermiştir ama temel çalışma prensibi ve felsefesi değişmemiştir.
Gamma Knife 0,1 mm hata payıyla hedefe özgü 3 boyutlu tedavi uygulaması sağlayabilmektedir. Doz ve ışınlanacak hedefin hacmine göre tedavi süresi değişir.
Tedavi sonrası hastalar birkaç saat gözlenerek taburcu edilir. İşlem, lokal anestezi ile çerçeve takılması ve damar yolu açılması dışında herhangi bir cerrahi benzeri müdahale veya özel ilaç kullanımı gerektirmez. Tedaviden sonra hastalarımız periyodik olarak MR ile takip altına alınır.
Gamma Knife sistemi
Gamma Knife 5 ayrı üniteden oluşmaktadır:
- Işınlama ünitesi: Farklı modellerde farklı sayıda kobalt kaynağı bulunmaktadır. Perfexion ve Icon dışındaki modellerde yarım küreye yerleştirilen 201 adet kolimatör ve bunlara denk gelen kobalt kaynakları, kürenin merkez noktasını hedefleyecek şekilde yerleştirilmiştir.
- Kolimatör sistemi: Kolimatörler dokuya verilen ışının oluşturacağı hacmi ayarlamaktadır. Bu kolimatör sistemi sayesinde lezyonun şekline özgü radyasyon alanları planlanabilmektedir. Perfexion ve Icon'da kolimatör sistemi sektör raylar üzerine yerleştirilmiştir.
- Hasta taşıyıcısı: Hastanın üzerine yatırıldığı, hastayı ışınlama ünitesi içine otomatik olarak taşıyan yatak kısmından oluşur.
- Stereotaktik çerçeve: Leksell stereotaktik çerçeve kullanılmaktadır. Çerçeve lokal anestezi altında başa sabitlenir. Bir tür cetvel görevi görür ve ışının verileceği hedef noktanın koordinatlarının (X, Y, Z eksenlerinde) sayısal olarak belirlenmesini sağlar. Görüntüleme öncesinde takılır ve tedavi sonuna kadar hastada kalır. Bu çerçeveye BT, MR ve DSA için işaret özelliği taşıyan farklı kutular monte edilir.
- Tedavi planlama sistemi: Hastanın BT, MR ve DSA görüntülerini sisteme kaydettikten sonra, tedavi edilecek hedefin ve uygulanacak dozun belirlenmesini sağlar. Tedavi ünitesine tedavi planını aktaran ayrı bir bilgisayar sistemidir.
Gamma Knife tedavisinin aşamaları
Gamma Knife tedavisi hastanede yatış gerektirmeden poliklinik şartlarında ortalama 2–3 saat içinde tamamlanabilmektedir. Çerçeve takılmasıyla başlayıp doz uygulamasıyla tamamlanan tedavi yöntemi aşağıdaki basamakları içerir:
- Stereotaktik çerçeve takılması
- Nöroradyolojik inceleme: Çerçeve takılmış vaziyette BT, MR ve/veya DSA çekilir.
- Doz planlaması: Özel bilgisayar programları sayesinde BT, MR ve DSA stereotaktik görüntüleri önce planlama bilgisayarına kaydedilir. Ardından hedef doku belirlenir ve uygulanacak doz bu hedefin şekline uygun olarak planlanır. Bu esnada komşu kritik yapıların aldığı dozlar ölçülerek, planlamada gerekli değişikliklerle güvenlik artırılır. Sistem içinde uygulayıcı veya sistem hatalarını önlemeye yönelik çok sayıda otomatik kontrol sistemi yer almaktadır.
- Doz uygulaması: Planlama bilgisayarından tedavi ünitesine aktarılan program çerçevesinde tedavi uygulanır. Radyasyonun uygulanması esnasında herhangi bir ağrı hissedilmez.
Hangi hastalıklarda Gamma Knife radyocerrahi uygulanabilir?
Kafa içinde yer alan, sinir sisteminde baskıya yol açmayan (kabaca 3–4 cm'den küçük) iyi ve kötü huylu çoğu tümöre:
- Menengiom
- Vestibüler / trigeminal schwannom
- Hipofiz adenomu
- Kraniofarenjiom
- Metastaz
- Glial tümörler
- Hemanjioblastom
- Kordoma
- Glomus jugulare
Beyin damar hastalıkları:
- Arteriovenöz malformasyon
- Kavernom
- Kavernöz sinüs hemanjiomu
Diğer:
- Trigeminal nevralji
- Parkinson ve tremor
- Obsesif kompulsif bozukluk
